مستندهای مردم نگارانه اگرچه در نگاه اول بسیار ساده و حتی پیش پاافتاده به نظر می رسد که البته این نگاه صد درصد اشتباه است اما وقتی که با مستندی رو به رو می شویم که کارگدان و یا محقق می خواهد رفتار و کردار مردم را ثبت و بررسی کند با چه ساختار پپچیده و نظام مندی رو به رو است که هر کدام از اجزای آن خود گویای موردی خاص و ویژه است.

مستند « قانماز» نیز بر همین روش و دقت ساخته شده است. مستندساز سعی کرده به جای اینکه داستانی را خلق و ایجاد کند داستانی را ثبت و ضبط می کند که خود گویای واقعیت است. او با پرهیز از افراط و اغراق گویی داستان پیرمردی را به تصویر می کشد که تصمیم می گیرد اموال خود را برای وراث تقسیم کند تا بعد از مرگش مشکلی برنخورد. اما ماجرا به اینجا ختم نمی شود و مشکلات عدیده ای پیش می آید که کارگردان سعی کرده آنها را با توجه به موقعیت خانوادگی، محلی و آداب و رسومی که دارند پیگیری کند.

 کارگردان سعی کرده معیارهای لازم برای فیلم مردم نگار را لحاظ کند و آنها را بر ساخت فیلمی درام ترجیح دهد.اگرچه داستان فیلم قابلیت ساخت فیلمی درام را دارد و البته آن هم قواعد و سختی های خود را دارد اما برای مستندساز مردمنگاری در اولویت بود. معمولا در چنین مستندهایی کارگردانان به علت عدم بهره گیری کافی از دانش مردم شناسی، نداشتن پیشینه تحقیقاتی لازم، نگاه تصنعی و گاه حماسه پردازانه، آسیب های جدی به مستندهای مردم نگارانه وارد می کنند. بنابراین کارگردان مستند «قانماز» را با آگاهی به چنین مواردی تولید کرده است.

از پایان مستند می گویم. جایی که پدر و مادری با هم فوت می کنند و امامی در قبرستان و در هوای سرد نماز میت را می خواند و با زبان ترکی می گوید که آیا پدر و مادری عاشق را دیدید که هر دو با هم فوت کنند این دو عاشق بودند. جمله ای احساسی که با بغض گفته می شود. دوربین از نمای دور تصویر می گیرد. ابهت مرگ و فروریختن حیات را به خوبی در همین نما می توانیم مشاهده کنیم. جایی که مستندساز روایت تقسیم ارث را در دست دارد اما به خوبی می داند که مرگ با هر دو اینها عجین است. باید مرگی در کار باشد تا ارثی تقسیم شود. کارگردان به خوبی همین خط را در مستند خود با ظرافت و دقت برجسته کرده و به مخاطب می گوید که داستان این مستند نوع مواجهه مردم با مرگ نیز هست. آنان اگرچه در فضای روستایی و با آن آداب و سلوک زندگی می کنند و به آیین هایی باور دارند اما زندگی آنها برخاسته از همین باور است. مستندساز به خوبی صراحت و شفافیت باور و رفتارهایشان را روایت کرده است. او بدون دخل و تصرف در موقعیت مکانی همان وضعیتی را که آنها زندگی می کنند را تصویر گرفته و نکته جالب این است که در کوچکترین اجزای حتی منزل هم تصرفی نکرده و همان را نشان می دهد. ما در این مستند با نوع برخورد و رویارویی مردم و خانواده با یکدیگر را به خوبی آشنا می شویم. در همین مواجهه است که می توانیم نوع نگرش و جهان بینی آنها را نیز متوجه شویم . در مستند قانماز ما شاهد روایتی به زبان ترکی با زیرنویس فارسی هستیم که همین ویژگی هم بر جذابیت فیلم افزوده است. او بدون دخل و تصرف در لحن و گویش فیلم زیبایی شنوایی را از فیلم حذف نکرده و مخاطب با بیانی متفاوت رو به رو است.

البته باید تاکید داشت که کارگردان مستند «قانماز» با دوری از تخیل پردازی مستند خود را به ثبت امر واقع سوق داده که این در نوع خود می تواند بر جذابیت مستند بیافزاید اگرچه داستان مستند برای مخاطب قابل پیگیری است که فرجام آن را جویا شود.

منوچهر دین پرست